It has been said that I have three heroes: Christ, Marx and Freud. This is reducing everything to formulae. In truth, my only hero is Reality. If I have chosen to be a filmmaker as well as a writer it is because, rather than expressing reality through those symbols that are words, I have preferred the cinema as a means of expression - to express reality through reality... – Pier Paolo Pasolini

Maintenant, avec le recul, je me dis que la mort de Pasolini est une bonne date pour dire que, à partir de là, le cinéma a arrêté d’être explorateur, d’être lui-même, c’est-à-dire apprenti sorcier. – Serge Daney

De dood van Pier Paolo Pasolini (1922 – 1975), opperde filmcriticus Serge Daney ooit, markeerde het einde van een tijdperk:  een zekere geschiedenis van cinema kwam uitgeput en moegevochten tot stilstand. Cinema als gemeenzame plaats van verbinden én verdelen, als open ruimte voor exploratie én confrontatie (mise-en-scène en mise-en-crise), is niet meer - althans niet met de armslag van weleer. De kritische en polemische toon die eerder de vitale hartslag van "de zevende kunst" aangaf, is echter altijd blijven resoneren in het werk van Pasolini. Meer nog: zijn stem lijkt vandaag, in de groeven van de 21ste eeuw, opnieuw te weerklinken met de vigeur die in de jaren 1960-1970 zo’n koude rillingen door de wereld stuurde. De recente golf van retrospectieves, restauraties, updates en reprises geeft aan dat het tegengeluid van Pasolini, filmmaker, dichter, auteur en dissenter pur sang, in dit overheersend consensueel tijdperk meer dan ooit wordt gemist. De zelfverklaarde rol van Pasolini, in de woorden van kunstcriticus Guy Scarpetta, "was om de dominante voorstellingen van de wereld te ondermijnen, te graven onder het oppervlak van gevestigde representaties en te onthullen wat de sociale en culturele consensus onderdrukt." Dit programma brengt hulde aan dit uitgesproken rebels karakter, met twee zelden vertoonde en recent gerestaureerde documentaires van Pasolini, alsook werken van twee kunstenaars die zijn gedachtegoed elk op hun eigen manier nieuw leven inblazen: Alfredo Jaar en Ayreen Anastas.

WOENSDAG 08.06.2011, 20:30: PROGRAMME 1

Alfredo Jaar
Le Ceneri di Pasolini (The Ashes of Pasolini)
IT/CL, 2009, video, b/w & colour, stereo, Italian with English subtitles, 38’
Copy courtesy of the artist

"Le Ceneri di Pasolini is een bescheiden film over de dood van een buitengewone denker. Het is vooral gebaseerd op documentairemateriaal dat is gevonden na zijn dood in 1975, en daarvoor. Het is nog steeds onduidelijk wie hem heeft vermoord, maar voor mij is het achterliggende motief altijd al zonneklaar geweest: het was angst. Angst voor zijn stem, angst voor zijn levensstijl, angst voor zijn ideeën, angst voor zijn opinies, angst voor zijn intellect. Pasolini was de complete intellectueel: filmmaker, dichter, schrijver, journalist, criticus, polemist. Hij was volledig betrokken bij het culturele en politieke leven van zijn tijd. Als kunstenaar nam hij risico's, brak de regels, creëerde zijn eigen wetten. Pasolini schreef een van de mooiste gedichten van de 20ste eeuw, getiteld 'Le Ceneri di Gramsci', een lofdicht aan het adres van een andere grootse Italiaanse denker, Antonio Gramsci. De titel van mijn film is gebaseerd op dit gedicht van Pasolini maar ik verkoos om een loflied te schrijven voor Pasolini zelf. In deze donkere tijden waarin Italië vandaag verkeert, wordt Pasolini's stem hard gemist. (…) Waarom een eerbetoon aan Pasolini in 2009? In het midden van het Berlusconi tijdperk? Het antwoord is vervat in Pasolini's woorden, in zijn stem. Het is zo'n hedendaagse stem dat we amper kunnen geloven dat deze woorden bijna een halve eeuw zijn uitgesproken. We zijn verrast wanneer we ons realiseren dat zijn woorden een directe pertinentie hebben, niet enkel met betrekking tot Berlusconi's Italië, maar ook tot onze huidige conditie... Mijn film is een montage van uittreksels uit zijn films en interviews, alsook nieuwsbeelden van de RAI. Er zijn enkele beelden genomen in Casarsa, het kleine dorp waar hij begraven is. Mijn voornaamste doel was om zijn stem te doen heropleven in de 21ste eeuw, waar het hoort."  (Alfredo Jaar)

Giuseppe Bertolucci & Pier Paolo Pasolini
La Rabbia di Pasolini (The Rage of Pasolini)
IT, 1963/2008, 35mm, b/w and colour, stereo, Italian with English subtitles, 83’
Print courtesy of Cineteca di Bologna

"In 1962 werd Pasolini uitgenodigd door een Italiaanse producent van newsreels om een filmessay te creëren op basis van diens archief. Geïnspireerd door de diverse weelde van beeldmateriaal begon Pasolini aan zijn opdracht, dat moest uitmonden in 'een uiting van verontwaardiging tegen de onwerkelijkheid van de bourgeois wereld.' Gebruik makend van beelden van het Sovjet-blok en uiteenlopende anti-koloniale bewegingen als complement en contrast van de newsreel footage, construeerde Pasolini een opmerkelijke tour de force: een politiek vigoureus commentaar op de moderne wereld, uitmondend in een aangrijpende meditatie op de dood van Marilyn Monroe. Uit angst voor controverse en commercieel bankroet verplichtte de producent Pasolini echter om de originele versie te redigeren. Bovendien liet hij de film samenmonteren met een rechts getint supplement, geregisseerd door filmmaker Giovanni Guareschi. Deze versie, door Pasolini zelf verlooochend, werd effectief een flop. Alhoewel Pasolini's originele versie tot op vandaag onvindbaar blijft, verrichtten Giuseppe Bertolucci (broer van) en het filmmuseum van Bologna recent een ambitieuze reconstructie op basis van het draaiboek, een vroege versie van de gebruikte tekst en Pasolini's nota's over de filmmuziek." (Harvard Film Archive)

DONDERDAG 09.06.2011, 20:30: PROGRAMME 2

Pier Paolo Pasolini
Appunti per un’Orestiade Africana (Notes for an African Orestes)
IT, 1970, 35mm, colour, stereo, Italian with English subtitles, 63’
Print courtesy of Cineteca di Bologna 

"Tijdens het draaien van Medea, een film over de onderwerping van de 'archaïsche' wereld aan een aliënerende moderniteit, ontwikkelde Pasolini het idee om een werk te maken over een andere Griekse mythe - het verhaal van Orestes. Dit verhaal zou eindigen op een meer positieve noot, met het  archaïsche dat plaats zou maken voor een andere soort moderniteit, niet gebaseerd op exploitatie maar op communalisme. Aangespoord door de opkomende socialistische regeringen in post-koloniaal Afrika, wou Pasolini zijn film daar draaien. De footage die hij maakte tijdens zijn reis naar Uganda en Tanzania, op zoek naar lokaties en acteurs, werd het fundament van deze documentairefilm. Op de klankband licht Pasolini zijn ideeën toe. Als een perfect voorbeeld van linkse intellectuele zelfkritiek, pakt de film uit met een scène waarin Pasolini zijn plannen bespreekt met een groep van Afrikaanse studenten in Rome. De discussie weifelt tussen tragedie en farce, terwijl de studenten een voor een talloze aannemelijke bezwaren inbrengen tegen Pasolini's ideeën, waar hij zich steevast lijkt bij neer te leggen. Het Oresteia project is er uiteindelijk nooit gekomen. Deze film, zelden gezien en weinig besproken, is essentieel voer voor wie vat wil krijgen op Pasolini's politiek denken en zijn belangstelling voor mythe." (Harvard Film Archive)

Ayreen Anastas
Pasolini Pa* Palestine
US/Palestine, 2005, video, colour, stereo, Arabic with English subtitles, 51’
Copy courtisy of the artist

“Pasolini Pa* Palestine poogt een herhaling te brengen van Pasolini's reis naar Palestina, toen hij er zocht naar lokaties voor Il Vangelo secondo Matteo (1963). De video bewerkt zijn script tot een plattegrond die op het huidige landschap wordt aangebracht, wat aanleiding geeft tot contradicties en spanningen tussen het zichtbare en het hoorbare, het verwachte en het reële. Het verkent de kwestie van herhaling. Voor Heidegger is 'Wiederholung' - herhalen, terughalen - een van de termen die hij gebruikt voor het aangeven van een gepaste houding ten opzichte van het verleden. 'Door de wiederholung van een fundamenteel probleem begrijpen we de ontsluiting van zijn originele, tot dusver verborgen gebleven mogelijkheden.' Het project gaat een conversatie en dialoog aan met Pasolini, voornamelijk met zijn 'Gedicht voor de Derde Wereld'. 'Discutere' - tot brokken slaan - is het Latijnse bronwoord voor dialoog en discussie. Dit werk bekritiseert Pasolini niet, maar onthult onopgemerkte mogelijkheden in zijn denken en graaft naar de 'ervaringen' die het hebben geïnspireerd.” (Ayreen Anastas)