“De vorig jaar overleden Manoel de Oliveira wou dat deze film – gemaakt in 1982 – pas na zijn dood vertoond zou worden. Het is een van de mooiste en meest ontroerende films van de Portugese meester. Het is ook zijn meest persoonlijke en neemt de vorm aan van een auto-elegie. De camera vindt Oliveira, die in april stierf op 106-jarige leeftijd, in zijn huis in Porto waar hij de voorbije vier decennia had gewoond en dat hij zal moeten verlaten wegens schuldenperikelen. Hij spreekt het publiek direct toe en zet zo de gemoedelijke toon van de film. Hij snijdt een aantal onderwerpen aan (familiegeschiedenis, cinema, architectuur), toont homemovies en brengt een re-enactment van zijn twisten met de militaire dictatuur. Oliveira maakte de film toen hij 73 was, misschien in de veronderstelling dat hij niet meer lang te leven had. Toch zou hij nog 33 jaar langer leven, een artistieke bloeitijd kennen als geen ander en nog zo’n 25 films maken, waaronder zijn meest belangrijke.” (New York Film Festival)

Associated with “Acto da primavera” (4 March - 17 May, Cinematek, Brussels), a unique selection of films by Manoel de Oliveira, Paulo Rocha, António Reis and Margarida Cordeiro. A collaboration between Cinematek, Cinemateca Portuguesa, the Embassy of Portugal in Belgium, Instituto Camões, Sabzian and Courtisane.

Paulo Rocha’s debuutfilm The Green Years, glorieus gefilmd in zwart-wit, is een uitzonderlijk en beklijvend coming of age verhaal. De negentienjarige Julio trekt uit de provincie naar Lissabon en begint als schoenmaker te werken voor zijn oom Raul. Wanneer hij het zelfverzekerde jonge dienstmeisje Ilda ontmoet, die een vaste klant wordt in de winkel, beginnen de twee een voorzichtige romance, tot de realiteit van de buitenwereld zich opdringt.

Rocha’s film, die algemeen beschouwd wordt als de hoeksteen van de Nieuwe Portugese Cinema, reflecteerde een nieuwe houding in het kielzog van de post-Salazar modernisatie van het stadsleven in de jaren 1960. Rocha ondermijnt de melodramatische conventies, vermijdt gemakkelijke psychologie of duidelijk afgebakende doelen, verkiest mise-en-scène boven het narratieve en reflecteert zo een land dat op gespannen voet staat met zijn nationaal karakter. De moderniteit, inhoud en regie van de film opende nieuwe horizonnen voor de Portugese cinema.

Portuguese spoken, English subtitles

Digital restoration by and courtesy of Cinemateca Portuguesa

Mudar de Vida is de tweede en mogelijkerwijs meest belangrijke film van Paulo Rocha, een van de spilfiguren van de Novo Cinema. De film is een direct antwoord op Oliveira’s O Acto da Primavera (en indirect op Varda’s La Pointe Courte) en een belangrijke wegbereider voor de radicale door documentaire vormen beïnvloedde fictie van António Reis en Margarida Cordeiro en, veel later, het werk van Pedro Costa. Geboeid door het afgelegen Portugese vissersdorp Furadouro, besliste Rocha om geen traditionele documentaire te maken, maar om de bijzonderheden van de mensen en de plaats via fictie te laten spreken en een melancholisch verhaal te vervaardigen over de terugkeer van een soldaat naar een veranderende wereld. Geïnspireerd door de ervaringen die hij opdeed tijdens het draaien van Oliveira’s O Acto da Primavera 'cast' hij de lokale dorpsbewoners als henzelf en plaatst hen naast ervaren acteurs zoals de grote Isabel Ruth, die later meermaals zal werken met Oliveira en een iconische verschijning zal zijn in Costa’s Ossos (1997). De poëzie van de lokale spreektaal wordt gevat in de door Reis geschreven dialogen die Rocha via Oliveira had leren kennen. Ondanks de gestaag groeiende kritische waardering die volgde op het uitbrengen van Mudar de Vida – en dit in weerwil van de controversiële afbeelding van een gedesillusioneerde veteraan uit de oorlog in Angola – stopte Rocha met het maken van films tot in de jaren 1980.  (Harvard Film Archive)

Voor Jean Rouch “openbaart deze film een nieuwe filmische taal.” Het onbetwiste meesterwerk van Reis en Cordeiro deed de betekenis en mogelijkheden van de etnografische cinema exploderen met zijn lyrische verkenning van de nog steeds resonerende mythes en legendes die voortleven bij de mensen en in het landschap van de afgelegen Portugese regio Trás-Os-Montes. De film, die een soort geologische Bergsoniaanse tijd oproept waarbij verleden en heden als lagen over elkaar heen liggen, verweeft het evocatief herleven van oude werelden met ontmoetingen met atavistische boeren en volgt het pelgrimspad van Reis en Cordeiro die samen met een minimale ploeg van dorp naar dorp trekken op zoek naar de poëtische essentie van het Portugese landschap en de Portugese verbeelding. Reis en Cordeiro ontwikkelden een nauwe band met iedere persoon die verschijnt in hun ambitieuze, zorgvuldig geresearchte film die werd opgenomen in de tijdsspanne van één jaar. Ze selecteerden zorgvuldig de verschillende stemmen, gezichten en gebaren die samen een buitengewoon samengesteld, associatief en mythologisch antwoord zouden bieden op de vraag hoe je een ‘nationale cinema’ kan definiëren. (Harvard Film Archive)

“António Reis was a kind of visionary scientist. He looked at the world, at the stones, at nature, with the eyes of a sage and a poet. He found in them the magical side and the geological side... António and Margarida’s film was a masterpiece that brought them European fame. When the film premiered in Paris, Le Monde published a terrorist order signed by Joris Ivens and Jean Rouch, the two supreme masters of documentary cinema: ‘Allez voir, toutes affaires cessantes, Trás-os-Montes!’” (Paulo Rocha)

Portuguese spoken, English subtitles
New digitized version courtesy of Cinemateca Portuguesa

A Ilha de Moraes, dat een duo vormt met A Ilha Dos Amores, is een poëtische documentaire over het enigmatische leven van Wenceslau de Moraes. Deze grote Portugese schrijver had, net als Paulo Rocha zelf, een verregaande fascinatie voor Aziatische culturen. Moraes woonde de laatste achttien jaar van zijn leven in Japan; Rocha fungeerde er van 1975 tot 1983 als cultureel attaché voor zijn land. Hij bezocht plaatsen waar Moraes nog werd herinnerd, sprak met afstammelingen van de schrijver, raadpleegde archieven en doorzocht dagboeken, foto’s en manuscripten om een intieme dialoog tot stand te brengen met zijn leven en werk en zodoende nieuwe perspectieven te openen op de geschiedenis van Portugal, Europa en het Verre Oosten. Hij maakte een reis van Lissabon naar Macao en Kobe tot in Tokushima, waar Moraes de laatste periode van zijn leven doorbracht en waar Rocha de levendige sporen aantreft van zijn aanwezigheid en de herinneringen die deze opmerkelijke schrijver er naliet. Rocha ontwikkelde deze film in nauwe samenwerking met filmmaakster en schrijfster Haneda Sumiko, mede-oprichter van Iwanami Productions naast o.a. Shinsuke Ogawa en Noriaki Tsuchimoto.

Restored in its original version by Cinemateca Portuguesa – Museu do Cinema.

Een film van dichters, maar ook van geologen, antropologen, sociologen, van alle mogelijke ‘logici.’ Reis en Cordeiro zijn Portugezen, maar niet uit Lissabon (dat is een veel te provinciale hoofdstad), zelfs niet uit Porto. Ze situeren hun films in dit noordelijk deel van Portugal waar de toeristen nooit komen (ze vallen de Algarve in hordes binnen, de dwazen). Mooie en verlaten landschappen, die moeten worden gezien als weelderige ruïnes; een platteland dat wordt gefilmd alsof het een stad is. In Ana hebben de bomen, de wegen, de stenen van de huizen bijna namen. Alles is een knooppunt, niets is anoniem. De film is een troostend gezoem: het geluid van de wind doet de beelden aanzwellen en terugvloeien als een zee. Er is leegte te midden van deze sensaties, zoals er een leegte is in dit deel van Portugal. De films van Reis en Cordeiro leggen een desoriënterende situatie van emigratie vast, veroorzaakt door de uittocht: de mannen zijn vertrokken, de kinderen zijn nu aan hun spel overgelaten en de ouderen moeten de plaatsen bewaken. Er is hier geen toezicht van de ouders, alleen de voogdij van grootouders, in een spel van blikken, vluchtig en teder, verrast en serieus. (Serge Daney)

“Een film over een gek. Gefilmd in een ‘ziekenhuis voor krankzinnigen’ in Lissabon, dat in die tijd (midden jaren ’70) een plaats was die half gevangenis, half wildernis was, waar we niet over spraken. Jaime, het personage dat de film zijn titel gaf, maakte heel mooie en spectaculaire tekeningen. Het ongewone is dat ze waren gemaakt met rode, groene en blauwe ballpoints. Deze techniek met primaire kleuren droeg bij aan de esthetische aantrekkelijkheid ervan. Vanuit dit uitgangspunt realiseerde António Reis een verrassende en surrealistische film die zich onderscheidt van zijn ander werk. Een mooi kunstenaarsportret uitgewerkt op een zeer moderne manier, zoals een collage, in dezelfde stijl die nadien gebruikt werd door André S. Labarthe.” (Pedro Costa)